Kwaliteit zichtbaar maken

door Alinda de Beus - bestuurlijk adviseur

Wat is onderwijskwaliteit, en hoe hoog leg je als school de lat?

Kwaliteitszorg is de manier waarop je bepaalt welke kwaliteit je levert. Wat dat in de praktijk precies betekent, kan per school verschillen. Daarnaast kijken alle betrokkenen  – bestuur en leerkrachten, maar ook ouders en leerlingen – ieder op een eigen manier tegen ‘kwaliteit’ aan. Vraag ze: ‘Wanneer ben je tevreden?’ en je krijgt verschillende antwoorden. Zie daar als school maar eens beleid van te maken…

We geven je daarom graag een inkijkje in verschillende visies op kwaliteit én de verschillende rollen die er zijn in kwaliteitszorg. Wie weet helpen nieuwe inzichten van andere scholen bij het vormgeven van het schoolbeleid of het verbeteren ervan. Dat helpt je om doelen te stellen, en om te bepalen aan welke zaken je meer of minder aandacht (en geld) besteedt. 

Met dank aan DCC De Bontekoe uit Maleisië, De Molenwiek uit de Verenigde Staten, Stichting Klein College en de Miguel Pourier Academy uit Curaçao en de Nederlandse School Saigon uit Vietnam, voor de bijdragen.

Om te beginnen…
Ben je als school aangesloten bij NOB, dan geef je de garantie dat het onderwijs dat je biedt kwalitatief vergelijkbaar is met onderwijs dat in Nederland wordt aangeboden. Als het gaat om borging is verreweg de grootste rol natuurlijk weggelegd voor jullie school zelf. Het toezicht op het onderwijs wordt verzorgd door de Nederlandse Inspectie van het Onderwijs. Natuurlijk verschillen de omstandigheden, lokale cultuur en (les)omgeving soms sterk van de situatie in Nederland. De Inspectie is zich hiervan bewust, en gebruikt daarom een speciaal toezichtskader voor scholen in het buitenland.

NOB ziet het als haar taak om alle aangesloten scholen te faciliteren in optimale onderwijskwaliteit. Dat gebeurt in het collectief, en persoonlijk met advies op maat. Meer weten? Bekijk het filmpje.



Tot zover het grotere geheel. Maar wat zijn de rollen en visies als het gaat om jouw school? Lees hieronder wat leerkrachten, ouders, schoolleiders, leerlingen en bestuurders eigenlijk vinden van onderwijskwaliteit.




Leerkrachten zijn de aanbieders van het onderwijs, en bepalen daarmee direct de kwaliteit van de les en het lesaanbod. Kwalitatief onderwijs valt of staat dus met een goede leerkracht voor de klas.

Er is niet één succesfactor die onderwijskwaliteit garandeert. Er zijn wel elementen die altijd terugkomen. Wanneer je leerkrachten vraagt naar de onderdelen van onderwijskwaliteit wijzen ze allen op de vastgestelde doelstellingen en vervolgens de structuren die je hanteert om deze doelstellingen te behalen. In dat proces is het cruciaal om de (leer)behoeften van elke leerling in de gaten te houden.

“Ik vraag mezelf continu af of ik de goede dingen doe, en of ik de dingen goed doe. Wanneer kinderen groeien ten opzichte van zichzelf is dat een overwinning op zich.”

Maar hoe maak je dat proces dan zichtbaar? Leerkrachten gebruiken lesplannen, verschillende (thema)toetsen en eindtoetsen, maar reflecteren ook op de lessen die ze aanbieden (met en zonder leerlingen). Oudergesprekken en de mate van oudertevredenheid geven ook een beeld waarop je kunt bijsturen. Daarnaast zit er ook een persoonlijke factor aan het bevorderen van kwaliteit:

“Kenbaar maken dat ik opensta voor feedback, makkelijk aanspreekbaar zijn, tegen kritiek kunnen en streng zijn voor mezelf helpen om de kwaliteit van mijn onderwijs te waarborgen.”

Veel leerkrachten zijn (zeer) tevreden over de kwaliteitszorg op hun school, maar zien altijd kansen. Een voorbeeld dat genoemd is, is het gebruik van een maatjessysteem, waarbij je gekoppeld wordt aan een collega die als vraagbaak fungeert. Ook (extra) bijscholing, diepgaandere toetsanalyse en (nog) meer individuele aandacht voor leerlingen is een veelgenoemde ambitie.



Het grootste deel van de financiering van je school komt (als het goed is) van de ouders. Daarmee zijn ouders de grootste ‘klant’ van je schoolorganisatie. Vaak ben je daarnaast van ouders afhankelijk als het gaat om bezetting van het bestuur, of vrijwillige inzet bij activiteiten van de school.

Het komt voor dat de eisen die ouders stellen aan goed onderwijs sterk uiteenlopen, zelfs binnen een relatief kleine school. Sommige ouders willen vooral dat hun kinderen fatsoenlijk met familieleden kunnen communiceren, andere zien graag meetbare resultaten aan de hand van een eindtoets en goede volgsystemen. Wat ouders delen is dat kwaliteit begint bij een goede leerkracht. Die moet ook in staat worden gesteld zijn of haar werk goed te doen, met bijvoorbeeld goede lesmaterialen.

“Ik denk aan gedegen leerkrachten die passie voor hun vak hebben en daardoor de zwakke en sterke punten van hun leerlingen kunnen herkennen er hier actie op kunnen ondernemen. Deze leerkrachten moeten natuurlijk wel de 'tools' krijgen om hun werk goed uit te kunnen voeren.”

Het resultaat dat ouders verwachten is een zekere minimale basisbeheersing van het Nederlands in combinatie met het plezier dat kinderen hebben in het leren. Ook individuele aandacht voor het kind en achtergrondkennis van bi- of multilinguale kinderen wordt gewaardeerd. Dat zien ouders overigens nu al vaak terug in het onderwijs.

“Alle leerlingen worden op hun eigen niveau onderwezen en daar zie je de resultaten van.”

Zorg voor het individuele kind wordt geroemd, net als de betrokkenheid van de (vaak goed geschoolde) leerkrachten, de kleine lesgroepen en niet onbelangrijk: “het stukje Nederland in het buitenland”.



Binnen de school heeft de schoolleider de rol van leidinggevende, en is hij of zij tegelijk de schakel tussen het leerkrachtenteam en het bestuur. Ook is de schoolleider eindverantwoordelijk voor onderwijskundig leiderschap.

Waar schoolleiders het in het algemeen over eens zijn, is dat onderwijskwaliteit altijd te maken heeft met zowel (meetbare) resultaten, als het lesplezier en de individuele behoeftes van de leerlingen. Dat is een balans die je niet een-twee-drie hebt opgemaakt. Als schoolleider kun je daar wel een grote rol in spelen. De meeste schoolleiders motiveren het leerkrachtenteam actief, en houden structureel de vinger aan de pols over de gemaakte afspraken.

Je kunt er ook voor kiezen nog een stapje verder te gaan: het is ook mogelijk om het initiatief richting leerkrachtenteam én bestuur te nemen en kwaliteitszorg regelmatig op de agenda te zetten. Belangrijk is dan wel dat je vooraf (bijvoorbeeld op jaarbasis) doelen op papier zet, zodat duidelijk is waar je naartoe werkt en hoe jullie eventueel kunnen bijsturen.

"Ik ben de initiatiefnemer, stuur aan, zet het op de agenda van zowel het team als het bestuur en motiveer de verantwoordelijken.”

Voorbeelden van een praktische uitwerking daarvan zijn: een ‘levend’ schoolplan, een jaarplan, specifieke kwaliteitsoverleggen of het schrijven van een groepsplan per klas. Ook het actief op de hoogte houden van ouders, en ze betrekken bij het opstellen van doelen is een mogelijkheid. Je kunt de volgende instrumenten gebruiken om als schoolleider vorm te geven aan kwaliteitszorg:

  • Oudertevredenheidsonderzoek
  • Zelfevaluatie (met bijvoorbeeld het ZEI van NOB)
  • (Rapportages uit) het leerlingvolgsysteem
  • Persoonlijke ontwikkelingsplannen
  • Les- en inspectiebezoeken
  • Intern en intercollegiaal overleg
  • Bijscholing
  • Een SWOT-analyse 

Dat wil overigens niet zeggen dat het makkelijk is om kwaliteit vorm te geven. Gebrek aan tijd is een veelgenoemde uitdaging waar meerdere scholen mee kampen.

Veel tijd gaat zitten in het schrijven en vastleggen van stukken. Implementatie en uitvoering, (gevolgd door evaluatie) is een moeilijkere stap.” 




Hoewel leerlingen niet degenen zijn die het onderwijs betalen, zijn zij wel degenen die direct profiteren. Bij enquêtes en evaluaties worden de leerlingen soms overgeslagen. Een kans dus, om ook leerlingen bij kwaliteitszorg te betrekken.

Als je het de leerlingen vraagt, draait goed onderwijs om twee dingen: dat je nieuwe dingen leert en dat het leuk is. Simpel gezegd; uit de praktijk blijkt echter dat het voor een leerkracht dagelijks de uitdaging is om een balans te zoeken. En daarbij komt de vraag: hoe meet je dan succes?

Dat zit hem vooral in het plezier om naar school te gaan! De leerlingen zoeken naar variatie in de les, en merken resultaat in de praktijk het meest.

Het is goed als er in een les veel verschillende dingen te doen zijn. Ik leer meer in een les waar je niet alleen een beetje uit een boek werkt, maar ook video's kijkt of andere opdrachten doet.”

Op zoek naar tips? Dit is wat goed onderwijs beter maakt, volgens de leerlingen:

  • Creatieve opdrachten en goede uitleg
  • (Meer) cultuurles
  • Variatie in de les
  • Goede materialen
  • Evenveel aandacht voor iedereen
  • Altijd vragen kunnen stellen
  • Elke dag een leerzaam spelletje
  • Nederlandstalige muziek 



    Het bestuur is als bevoegd gezag eindverantwoordelijk voor de schoolorganisatie. Dat betekent dat het bestuur aangesproken kan worden op de kwaliteit die de school levert.

    Per bestuur verschilt de manier van toezicht houden, en die is vaak sterk afhankelijk van het type school. Vanuit besturen ligt in het algemeen meer nadruk op meetbaarheid van resultaten (en verbeterpunten). Niet zo gek, als je bedenkt dat het bestuur als eerste wordt aangesproken op resultaten van een school.

    Het doel is wederom een positieve beoordeling te behalen bij de volgende evaluatie.”

    De rol van het bestuur in de kwaliteitscyclus kan variëren van een beperkte rol tot een besturingswijze waarbij sprake is van intensieve betrokkenheid. Een manier om kwaliteit een vaste rol te geven in het bestuur, is om het tot specifieke taak van een van je bestuursleden te maken. Vaak fungeert het bestuur als sparringpartner van de schoolleider, en soms zelfs ook van het onderwijsteam zelf. Belangrijk is om dan het onderscheid in rollen goed in het oog te houden.

    Het bestuur is de sparringpartner van de directeur, wij sturen op opbrengsten, maken samen ouder enquêtes en interpreteren de resultaten.”

    Op deze manieren geven besturen de kwaliteitszorg vorm:

    • Lesbezoeken
    • Ouder- en leerlingenquêtes
    • Protocollen en handboeken
    • Het instellen van een ouderraad die feedback en advies geeft
    • Externe evaluatie (van bijvoorbeeld de Onderwijsinspectie)
    • Bestuurslid met kwaliteit als aandachtsgebied


      Wil je graag verder praten over kwaliteit(szorg)? Stuur een mailtje naar Alinda de BeusLees ook meer over kwaliteitszorg op BRON!

      B