Taal is kapitaal: in gesprek met SNBN en ViW

17 april 2020

Net voordat de wereldwijde coronacrisis losbarstte sprak NOB met twee organisaties die de belangen van Nederlanders en Vlamingen in het buitenland vertegenwoordigen.

Vlamingen in de Wereld (VIW) is al langere tijd actief en sinds 2019 zijn er ook twee Nederlandse organisaties bezig op dit gebied: Stichting Grenzeloos Onder Een Dak (Stichting GOED) en Stichting Nederlanders Buiten Nederland (SNBN). NOB directeur-bestuurder Linde van den Bosch sprak met Eelco Keij van SNBN en Koen van der Schaeghe van VIW om nader kennis te maken.

“Vlamingen in de Wereld is er voor iedereen die plannen heeft om tijdelijk of permanent naar het buitenland te gaan vanuit Vlaanderen, wat de reden ook is,” steekt Koen van wal. “We willen een brug zijn tussen de wereldwijde Vlamingen onderling als ook met de Vlaamse gemeenschap, om zo de saamhorigheid van Vlamingen wereldwijd te versterken.” VIW zorgt voor een houvast, steunt op een wereldwijd netwerk en biedt persoonlijke service in samenwerking met gespecialiseerde partners. Leden kunnen gebruikmaken van de verschillende diensten op allerlei gebieden, zoals voorlichting over sociale zekerheid, juridische kwesties en natuurlijk moedertaalonderwijs in het buitenland. Maar ook door deel te nemen aan kleinere of grotere events in het buitenland, specifiek voor Vlamingen, zoals een borrel of een theatervoorstelling.” Uiteraard helpt VIW ook Vlamingen bij terugkeer naar België. “De meeste vragen komen zelfs van de vertrekkende en terugkerende mensen.”

Beleidsbeïnvloeding 
Stichting Nederlanders Buiten Nederland (SNBN) bestaat pas een jaar en heeft een iets andere opzet, vertelt Eelco: “Wij zijn echt gericht op het lobbyen om praktische zaken die op een bepaald moment spelen, aan te pakken. Ons bestuur heeft een vrij atypisch constructie, met elf Nederlanders, waarvan negen lid zijn van verschillende politieke partijen, van SP tot Forum voor Democratie. Dat betekent dat we snel toegang hebben tot politieke partijen, bijvoorbeeld voor het insteken van Kamervragen. Maar voor alle duidelijkheid, SNBN als zodanig is zelf non-politiek; het feit dat men zich van links tot rechts hier achter schaart, demonstreert dat het hier vooral om praktische problemen gaat, zoals bankzaken, pensioenen of het kunnen krijgen van een DigID. Vorige week hebben we van de Belastingdienst de ANBI status gekregen – daar zijn we erg blij mee. Het is een duidelijke bevestiging van onze neutrale koers.” De organisatie laat zich leiden door waar de urgentie op dat moment ligt, al zijn er langlopende issues die continue aandacht opeisen zoals het niet mogen hebben van een dubbele nationaliteit. “Nu is dat bijvoorbeeld dat een aantal Nederlandse banken de bankrekeningen van Nederlanders in het buitenland eenzijdig opzeggen, in het kader van witwassen of het ontbreken van de Nederlandse nationaliteit.”

Signaleringsfunctie
Daarnaast heeft SNBN een signaleringsfunctie. “We voorzien nu al problemen met de verkiezingen van volgend jaar; dat wederom een deel van de stemmen uit het buitenland niet of te laat zal aankomen. Daar zijn we scherp op. Maar ook bijvoorbeeld de mogelijkheden voor Nederlands onderwijs in het buitenland houden we in de gaten. Dat is nu weer goed geregeld, maar je kunt de toekomst niet voorspellen, dus op de achtergrond zijn we daar al mee bezig.” Zowel SNBN als VIW komen op voor de belangen van respectievelijk Nederlanders en Vlamingen in het buitenland, maar het effect is altijd een optelsom. Eelco: “Onze rol is om voor Nederlanders in het buitenland blokkades weg te halen, maar niet om ze bij de hand te nemen.” Koen beaamt dit. “De mensen moeten het uiteindelijk wel zelf doen.”

Bereik onder aangesloten scholen
Linde vraagt zich af in hoeverre de medewerkers van de bij NOB aangesloten scholen SNBN of VIW weten te vinden. Zowel Koen als Eelco hebben hier geen exacte cijfers van, omdat beroepen van leden dan wel donateurs niet worden geregistreerd. Desondanks vermoedt Eelco dat SNBN onder het Nederlandse lerarenbestand in het buitenland een groot bereik heeft. “Ik zet me al langer in voor de belangen van Nederlanders in het buitenland en heb in het verleden ook met NOB samengewerkt. Toen heb ik veel nieuwsbrieven naar Nederlandse scholen in het buitenland verstuurd en ik vermoed dat heel veel scholen en leraren mee zijn overgegaan op onze SNBN-nieuwsbrief.”

Terugkeer
In tegenstelling tot vroeger keren veel Nederlanders en Vlamingen tegenwoordig weer terug. Beide organisaties krijgen hier ook veel vragen over. “Mensen komen terug en het land is veranderd. Wat moet je eerst doen en wanneer, en waarom is er geen woning te krijgen? Wij krijgen hier veel vragen over en zijn op dit moment aan het kijken of we iets kunnen betekenen voor mensen die terugkeren naar Nederland.” vertelt Eelco. Iets dat ook Koen herkent: “Voor veel mensen is terugkeer een veel moeilijkere stap dan een vertrek naar het buitenland, want - zoals Eelco zegt - het land is veranderd, maar ook jij als persoon bent veranderd door je buitenlandse ervaring. Men zit niet altijd meer te wachten op jou bij terugkeer en kan de buitenlandervaring niet altijd op waarde schatten. En zo zijn er nog veel meer onderwerpen die spelen bij terugkeer.” Linde: “Bij vertrek is iedereen daarop gespitst en weten ze vaak vrij snel wegen te vinden, maar bij terugkeer is dat lastiger en keren ze vaak terug naar iets onbekends. Voor ons als NOB is natuurlijk de aansluiting op het onderwijs in Vlaanderen en Nederland heel belangrijk.”

Dubbele nationaliteit
Het belangrijkste thema voor SNBN blijft het streven naar de mogelijkheid van een dubbele nationaliteit voor Nederlanders. “Het ontbreken van deze optie kan echt gezinnen splijten, zowel bij verblijf in het buitenland als bij terugkeer. Dan kan het zomaar zijn dat een Nederlander al naar Nederland terugkeert, maar dat de partner pas mee mag wanneer er in het buitenland met goed gevolg een inburgeringscursus is afgerond.” stelt Eelco, die zelf ook in het buitenland woont. “En als je in het buitenland lokaal mee wil kunnen doen, zoals een bepaalde baan aannemen of een huis kopen, dan kan dat in sommige landen niet zonder het krijgen van die nationaliteit - en als je dat doet, dan ben je dus je Nederlandse nationaliteit kwijt. Dat zou niet nodig hoeven te zijn. In België zijn ze op dit punt een stuk verder.” Koen beaamt dit: “In België bestond de dubbele nationaliteit lange tijd ook niet, maar wij hebben er toen heel hard aan gewerkt en sinds 2007 is het in België mogelijk. Het is iets waar heel veel Vlamingen en Belgen gebruik van maken.”

Kansen scheppen
Koen is van mening dat het onderhouden van de moedertaal kansen schept: “Ik zeg niet dat we met één taal getrouwd moeten zijn, maar het is een stuk van je identiteit. Het draagt bij tot het ontwikkelen van onszelf tot wereldburger. Bepaalde gesprekken of gevoelens kun je enkel in je moedertaal voeren of uiten. Het niet ondersteunen van dit belang van moedertaal als overheid is een gemis.” Eelco kan zich hier helemaal in vinden. “Ik heb voor mijn boek Kapitale Connecties onderzoek gedaan en daarbij vond ik een sterke correlatie tussen Nederlanders in het buitenland en hun economische meerwaarde voor Nederland zelf. Daarbij kon ik geen harde wetenschappelijke bewijzen leveren, want hier zijn verder geen studies naar gedaan. Daar zou echt eens onderzoek naar gedaan moeten worden.”

Vertrokken Nederlands
Enige tijd geleden verscheen het onderzoek Vertrokken Nederlands, waar zo’n 7000 mensen uit 130 landen aan mee hebben gedaan. Uit het onderzoek bleek dat 97% van de Nederlanders en Vlamingen die in het buitenland verblijven ook echt iets doen met die taal. Linde: “Wat er ook uit blijkt is dat Nederlanders en Vlamingen die vandaag de dag vertrekken, meer aan de Nederlandse taal blijven doen, dan eerdere generaties toen ze vertrokken. Er lijkt meer bewustzijn te zijn van het belang van het onderhouden van je moedertaal.” Eelco ziet dit ook in zijn eigen omgeving. “Ik zie het binnen mijn generatie heel erg, dat men overtuigd is van de voordelen van meertaligheid. Dat is totaal anders dan wat de generatie van mijn ouders deed, namelijk zo snel mogelijk de taal van het nieuwe land leren en de moedertaal werd niet of nauwelijks meer doorgeven. Dat is nu volledig omgedraaid.”

Aanbeveling
Koen beveelt emigrerende ouders aan om hun kinderen te helpen hun moedertaal te onderhouden, zeker bij binationale koppels. “Je kunt het jezelf eigenlijk niet permitteren om één van de talen achterwege te laten. Zeker omdat het tegenwoordig door alle technologische vooruitgang meer dan ooit mogelijk is om twee talen goed bij te houden. Dat maakt je uiteindelijk een rijker persoon. Het staat je toe om contact te onderhouden met familie en om later weer te studeren in het land waar je vandaan komt. De Nederlandse taal is kapitaal. Maar het moet wel echt verder gaan dan wat je thuis spreekt. Het Nederlands dat je bijvoorbeeld op NTC-locaties krijgt is veel ruimer dan wat je thuis meekrijgt. Je vergoot uiteindelijk de mogelijkheden voor je kinderen door te investeren in die taal.”

Meerwaarde
“Hier ligt dan ook precies het hart van het werk van Stichting NOB”, merkt Linde op, “al die onderwijsvoorzieningen wereldwijd waar Nederlands onderwijs en onderwijs Nederlands wordt gegeven, vaak onder ongebruikelijke en niet altijd eenvoudige omstandigheden, namens onze overheden, verbinden en ondersteunen; op onderwijsinhoudelijk en bestuurlijk vlak. Samen met de ouders, leraren, schoolleiders en bestuurders werken aan onderwijskwaliteit.” En het gaat twee kanten op. Linde wijst ook op het niet te onderschatten belang van (r)emigrerende kinderen in het Nederlandse en Vlaamse onderwijs. “Door over hun ervaringen te vertellen maken terugkerende of emigrerende kinderen de wereld van andere kinderen groter. Niet alle kinderen hebben de kans een periode in het buitenland door te brengen, maar hoe dan ook leven zij in een globaliserende wereld. De meerwaarde die terugkeerders of nieuwkomers in dit verband kunnen hebben, zouden we in het onderwijs in het taalgebied veel beter kunnen benutten. Ze worden te vaak als lastpost gezien, niet als de waardepost die ze zijn.” Het zijn volgens Koen in potentie allemaal ambassadeurs, die de wereld van twee kanten hebben gezien. “Die internationale blik kan heel waardevol zijn voor een organisatie.” Eelco ziet wel wat in een jaarlijkse dag van de Nederlander of Belg in het buitenland. “In Kroatië hebben ze zo’n dag al, als een soort viering van de diaspora.”

Bijhouden van cultuur
Veel mensen uit het onderzoek beschouwen de Nederlandse taal als een kernwaarde van de Nederlandse identiteit. Het bijhouden van je cultuur vergt iets meer standvastigheid, maar is tegenwoordig makkelijker dan ooit, aldus Koen: “Er zijn zo veel mogelijkheden om je cultuur bij te houden. Met een e-reader kun je gemakkelijk overal ter wereld alle Nederlandse boeken lezen, je kunt Vlaamse of Nederlandse televisie blijven kijken, je kunt de politiek volgen, kortom je kunt alles volgen.”

De grenzen van mijn talen
Taalfilosoof Ludwig Wittgenstein deed ooit de beroemde uitspraak ‘De grenzen van mijn taal zijn de grenzen van mijn wereld’. Linde stelt dat het tegenwoordig toepasselijker is om te spreken van ‘de grenzen van mijn talen’. Linde: “Wereldburgers kunnen zich van meerdere talen bedienen. In dienst van de functie, kiezen zij - afhankelijk van gesprekspartners, context, onderwerp - voor een taal. En niet elke taal hoeven zij op een vergelijkbaar niveau te beheersen. Soms is het voldoende om een taal te kunnen begrijpen, maar hoef je die zelf niet te kunnen spreken. Soms heb je een taal vooral nodig in een sociale context, of juist in een formele context. De ‘overall’ taalkennis van die verschillende talen bepaalt de grenzen van je wereld. En we willen onze kinderen graag een zo breed toegankelijk mogelijke wereld bieden.”

Meer weten over Stichting Nederlanders Buiten Nederland of Vlamingen in de Wereld? Ga naar www.nederlandersbuitennederland.nl of www.viw.be/nl.